Adeegyada internet-ka iyo taleefannada ayaa Jimcaha maanta ah si weyn uga go’ay gobolka Tigray ee waqooyiga Itoobiya, xilli dagaal culus uu toddobaadkan dib uga qarxay ciidamada dowladda federaalka iyo xoogagga Tigray.Dagaalladan ayaa ah kuwii ugu xooganaa ee gobolka ka dhaca tan iyo markii heshiis nabadeed lagu soo afjaray dagaalkii dhiigga badan ku daatay ee Itoobiya ka socday intii u dhaxeysay 2020 iyo 2022.

Afar ilo-wareed oo arrintan xog-ogaal u ah, oo uu ku jiro diblomaasi, ayaa Reuters u sheegay in xisbiga talada Tigray haya ee Tigray People’s Liberation Front (TPLF) uu shirkadaha Ethio Telecom iyo Safaricom ku amray inay joojiyaan adeegyada internet-ka iyo taleefannada ee gobolka.

Mid ka mid ah ilaha ayaa sheegay in tallaabadaasi ay suuragal tahay inay qeyb ka tahay isku day ay xoogagga Tigray ku doonayaan inay ku yareeyaan faa’iidada ay ciidamada federaalku ka helaan diyaaradaha aan duuliyaha lahayn.

Joojinta shabakadaha telefoonka ayaa adkeyn karta in ciidamada dowladda ay drones-ka qaarkood ku xiraan ama uga faa’iideystaan shabakadaha isgaarsiinta ee goobaha dagaalka.

TPLF kama jawaabin codsi Reuters ay u dirtay oo ku saabsan arrintan. Hase yeeshee, ilo ku dhow kooxda oo magaciisa qariyey ayaa beeniyey inay TPLF ka dambeyso go’itaanka isgaarsiinta, isaga oo eedda dusha ka saaray dowladda federaalka.

Wicitaanno iyo farriimo ay weriyeyaasha Reuters u direen taleefannada isticmaala shabakadda Ethio Telecom ma aysan shaqeyn Jimcihii, halka macaamiisha Safaricom ay meelo kooban ka heli kareen adeeg.

Hay’adda NetBlocks, oo la socota xaaladda internet-ka caalamka, ayaa sidoo kale xaqiijisay in carqalad weyn ay ka jirto internet-ka waqooyiga Itoobiya.

Xafiiska Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed, Ethio Telecom iyo Safaricom Ethiopia kama aysan jawaabin codsiyo faallo ah oo loo diray.

Cabsi laga qabo xaaladdii dagaalkii hore

Go’itaanka isgaarsiinta ayaa sare u qaaday walaaca laga qabo in dadka Tigray ay mar kale wajahaan xaalad la mid ah tii dagaalkii 2020-2022.

Intii uu dagaalkaasi socday, dowladda federaalka ayaa muddo dheer jartay adeegyada isgaarsiinta ee Tigray, halka helitaanka raashinka, lacagta iyo dawooyinkuba si weyn u adkaadeen.

Xaaladdaas ayaa boqolaal kun oo qof gelisay duruufo ay hay’adaha gargaarku ku tilmaameen kuwo u dhow macluul.

Dagaalka toddobaadkan dib u qarxay ayaa durba dadka ku nool Tigray ku qasbay inay si degdeg ah u iibsadaan raashin iyo agab kale oo muhiim ah, isla markaana bankiyada kala baxaan lacag caddaan ah.

Dadka deegaanka ayaa Reuters u sheegay in bakhaarro iyo dukaamo badan ay alaabtu ka dhammaaneyso sababo la xiriira dadweynaha oo cabsi darteed wax badan iibsanaya.

Dadka ku nool caasimadda Tigray ee Mekelle ayaa sheegay in adeegga Ethio Telecom uu istaagay fiidnimadii Khamiista, taasoo sidoo kale saameysay adeegyada lacagaha lagu kala diro taleefannada.

"Xitaa Safaricom meel walba kama shaqeyneyso. Waa inaad meelba meel u guurtaa si aad shabakad u hesho,” ayuu yiri qof ku nool Mekelle oo la hadlay Reuters.

Dagaalka oo sii fidaya

Xoogagga Tigray iyo xulafadooda ayaa toddobaadkan la wareegay saddex garoon diyaaradeed, waxayna weerarro ku qaadeen ciidamada federaalka ee gobollada deriska la ah Tigray ee Afar iyo Amxaaro.

TPLF ayaa dagaalka ku tilmaantay mid difaac ah oo looga hortagayo waxa ay ugu yeertay gardarro uga imaaneysa dowladda Abiy Ahmed.

Dowladda federaalka Itoobiya ayaa dhankeeda Eritrea ku eedeysay inay dhaqaale ku taageereyso TPLF iyo xulafadeeda, eedeyntaasi oo dowladda Eritrea ay beenisay.

Qaar ka mid ah dadka Tigray ayaa sidoo kale sheegay inay arkeen dhalinyaro lagu qasbayo inay ku biiraan dagaalka.

"Dagaalyahannada TPLF waxay hadda guri guri u raadinayaan dhalinyarada. Guriga ayaan ku dhuumanayaa, shaqadana ma aadin,” ayuu Reuters u sheegay qof ku nool magaalada Maichew.

Warbixin dhinaca khatarta ah oo bishan lala wadaagay diblomaasiyiin, Reuters-na ay aragtay, ayaa sheegtay in TPLF ay horey tallaabooyin ugu qaaday carqaladeynta adeegyada isgaarsiinta, oo ay ku jirto ka saarista qalab ay leedahay Ethio Telecom magaalooyin dhowr ah.

Ciidamada Itoobiya ayaa dagaalladii hore si weyn ugu tiirsanaa diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, waxaana la rumeysan yahay inay haystaan tiro badan oo drones ah oo dibadda laga keenay iyo kuwo gudaha dalka lagu sameeyo.

Hay’adda Armed Conflict Location & Event Data Project (ACLED) ayaa sheegtay in ciidamada federaalka ay drones u adeegsanayeen weerarro ka dhan ah bartilmaameedyo ku yaalla Tigray tan iyo bishii hore.

Dib u soo laabashada dagaal weyn oo Tigray ka dhaca ayaa sidoo kale sii murjin karta xaaladda Geeska Afrika, xilli xiriirka Itoobiya iyo Eritrea uu sii xumaanayo, dagaalka Sudan uu weli socdo, isla markaana muranka Itoobiya ee marin-u-helidda Badda Cas uu taagan yahay.

Qaramada Midoobay iyo Midowga Yurub ayaa dhinacyada ugu baaqay inay is xakameeyaan oo ay dib ugu laabtaan geeddi-socodkii nabadda ee Midowga Afrika fududeeyey, kaas oo soo afjaray dagaalkii hore ee ay ku dhinteen boqolaal kun oo qof.

Dhanka kale, waxaa sii kordhaya walaaca laga qabo kaniisadaha qadiimiga ah ee dhagaxa laga qoday ee magaalada Lalibela ee gobolka Amxaaro, kuwaas oo UNESCO u aqoonsan tahay goob dhaxal caalami ah. Duulimaadyadii garoonka Lalibela ayaa Khamiistii la hakiyey kaddib markii dagaallo ay ka dhaceen deegaanno u dhow magaalada.