Dowladda Masar ma aqbali doonto in Itoobiya ay deked ama saldhig milatari ka hesho Soomaaliya ama Eritrea, xitaa haddii Addis Ababa ay beddelkeeda oggolaato heshiis sharci ah oo kama dambeys ah oo laga gaaro muranka biyo-xireenka weyn ee webiga Nile, sida uu sheegay qoraa dhowaan wareysi la yeeshay wasiirka arrimaha dibadda Masar.Qoraaga iyo falanqeeyaha reer Masar Emad El-Din Hussein ayaa sheegay inuu wasiir Badr Abdelatty si toos ah u weydiiyay in Qaahira ay tixgelin karto heshiis isku xiraya baadigoobka Itoobiya ee marin-badeedka iyo khilaafka muddada dheer ka taagan Biyo-xireenka Weyn ee Itoobiya, oo laga dhisay webiga Blue Nile.

Jawaabta wasiirka ayaa ahayd mid "cad, go’aan leh oo aan mugdi ku jirin”, sida uu Hussein ku qoray maqaal ra’yi ah oo Al Jazeera ay daabacday.

 

"Maya,” ayuu wasiirku ku jawaabay, sida uu qoraagu sheegay.

Hase yeeshee, Abdelatty ayaa beeniyay in dowladda Itoobiya ay Masar si rasmi ah ugu soo bandhigtay qorshe noocaas ah.

Hussein ayaa soo xigtay diblomaasiyiin iyo siyaasiyiin Afrikaan ah oo aanu magacyadooda shaacin, kuwaas oo sheegay in Itoobiya ay fikradda u gudbisay dhinacyo goboleed iyo kuwo caalami ah oo dhex-dhexaadinayay.

 

Sida uu qoraagu sheegay, qorshaha ayaa dhigayay in Masar ay aqbasho in Itoobiya ay deked ganacsi iyo saldhig milatari ka hesho Soomaaliya ama Eritrea, iyadoo beddelkeeda la gaarayo heshiis waajib ah oo ku saabsan biyo-xireenka.

Masar iyo Itoobiya midkoodna si rasmi ah uma xaqiijin in hindisahan la soo jeediyay, mana jiraan caddeymo madax-bannaan oo ilaa hadda taageeraya sheegashada.

Loollanka Badda Cas

Hadalkan ayaa kusoo beegmaya xilli Masar ay sare u qaaday dhaqdhaqaaqeeda diblomaasiyadeed ee Geeska Afrika, halkaas oo uu sii xoogeysanayo loollanka la xiriira dekedaha, saldhigyada milatari iyo marin-biyoodka istaraatiijiga ah ee Badda Cas.

19-kii July, wasiir Abdelatty ayaa magaalada Qaahira kula kulmay wasiirka arrimaha dibadda Soomaaliya Cabdisalaan Cabdi Cali, dhiggiisa Eritrea Cismaan Saalax iyo Massad Boulos, oo ah la-taliye sare oo Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump kala taliya arrimaha Afrika iyo Carabta.

Wadahadallada ayaa diiradda lagu saaray ammaanka iyo xasilloonida Geeska Afrika iyo Badda Cas, oo ay sanadihii dambe kusoo kordheen xiisado siyaasadeed, dhaqdhaqaaqyo militari iyo tartan dhinaca saameynta ah.

 

Abdelatty ayaa kulankaas mar kale xaqiijiyay taageerada Masar ee madax-bannaanida, midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya. Wuxuu sidoo kale diiday tallaabo kasta oo hal dhinac ah oo wiiqi karta awoodda iyo sharciyadda dowladda federaalka.

Wasiirku wuxuu cambaareeyay safaarad ay Somaliland ka furatay magaalada Jerusalem, isagoo ku tilmaamay tallaabo ka hor imaaneysa sharciga caalamiga ah iyo madax-bannaanida Soomaaliya.

Somaliland ayaa safaarad ka furatay Jerusalem kadib markii Israel ay noqotay dowladdii ugu horreysay ee xubin ka ah Qaramada Midoobay oo Somaliland u aqoonsata dal madax-bannaan.

 

Masar ayaa muddo dheer ku doodaysay in dowladaha ku teedsan Badda Cas ay tahay inay si gaar ah mas’uul uga noqdaan ammaanka iyo maareynta marin-biyoodkaas, iyadoo ka soo horjeedda in dalal aan xeeb ku lahayn ay helaan joogitaan militari oo joogto ah.

Bad raadinta Itoobiya

Itoobiya, oo ah dalka labaad ee ugu dadka badan Afrika, ayaa noqotay dal aan bad lahayn kadib markii Eritrea ay madax-bannaanideeda qaadatay sanadkii 1993-kii.

 

Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed ayaa marar badan sheegay in dalkiisa uu u baahan yahay marin-badeed ammaan ah oo joogto ah, isagoo arrintaas ku tilmaamay baahi dhaqaale iyo mid istaraatiiji ah.

Itoobiya waxay hadda inta badan badeecadaheeda dhoofinta iyo soo dejinta marsiisaa dalka Jabuuti, taas oo Addis Ababa ay ku bixiso lacago badan sanad kasta.

Hammiga Itoobiya ee badda ayaa sababay khilaaf diblomaasiyadeed oo weyn bishii Janaayo 2024, markii Addis Ababa ay heshiis is-afgarad ah la saxiixatay Somaliland.

 

Heshiiskaas ayaa Itoobiya u oggolaan lahaa inay muddo 50 sano ah kireysato dhul xeebeed gaaraya 20 kiiloomitir oo ku dhow Berbera, si loogu isticmaalo ganacsi iyo saldhig ciidan-badeed.

Mas’uuliyiinta Somaliland ayaa xilligaas sheegay in Itoobiya ay beddelkeeda tixgelin doonto aqoonsiga Somaliland.

Dowladda Soomaaliya ayaa heshiiska ku tilmaantay xadgudub lagu sameeyay madax-bannaanideeda, waxayna Itoobiya ku eedeysay inay isku dayeyso inay la wareegto qeyb ka mid ah dhulka Soomaaliya.

 

Xiisaddaas ayaa soo jiidatay quwado goboleed, waxayna ugu dambeyn horseedday wadahadallo ay Turkiga dhex-dhexaadinayeen oo dhexmaray Soomaaliya iyo Itoobiya.

Labada dal ayaa bishii December 2024 ku heshiiyay inay iska kaashadaan xalinta khilaafka, balse Itoobiya weli si rasmi ah uma aqoonsan Somaliland, mana jiro heshiis deked oo si cad loo dhammeystiray ama loo dhaqan-geliyay.

Israa’iil iyo Hargeysa

Xiisadaha gobolka ayaa mar kale sare u kacay kadib markii Israel ay 26-kii December 2025 si rasmi ah u aqoonsatay maamulka Somaliland, iyadoo noqotay dalkii ugu horreeyay ee xubin ka ah Qaramada Midoobay ee qaada tallaabadaas.

Soomaaliya ayaa go’aanka ku tilmaantay weerar ka dhan ah madax-bannaanideeda, halka Masar, Turkiga, Jabuuti, Midowga Afrika iyo dowlado kale ay mar kale taageereen midnimada iyo wadajirka dhuleed ee Soomaaliya.

Wasiirka arrimaha dibadda Israel Gideon Sa’ar ayaa bishii January booqday Hargeysa, halka madaxweynaha Somaliland Cabdiraxmaan Maxamed Cabdullaahi uu bishii June booqasho rasmi ah ku tegay Israel.

 

Xiriirka sii kordhaya ee labada dhinac ayaa loollanka ka jira Gacanka Cadmeed iyo Badda Cas ku daray waji cusub oo dhinacyada amniga iyo saameynta siyaasadeed ah.

Somaliland ayaa qiratay inay Israel ka heshay tababarro amni, balse waxay beenisay wararka sheegaya in labada dhinac ay ka wada hadlayaan dhismaha saldhig militari oo Israel leedahay.

Masar iyo Soomaaliya

Masar ayaa dhinaceeda xoojisay xiriirka siyaasadeed iyo militari ee ay la leedahay Soomaaliya, xilli uu sii qoto dheeraanayo khilaafkeeda Itoobiya ee la xiriira webiga Nile iyo raadinta Addis Ababa ee marin-badeed.

Qaahira iyo Muqdisho ayaa bishii January 2025 xiriirkooda gaarsiiyay heer iskaashi istaraatiiji ah.

Heshiiskaas ayaa daboolaya wadatashiyada siyaasadeed, iskaashiga difaaca, ganacsiga, maalgashiga, beeraha, gaadiidka iyo tamarta.

 

Masar ayaa sidoo kale ballanqaadday inay taageerada Soomaaliya sii wadi doonto, iyadoo lagu saleynayo heshiis iskaashi difaac oo labada dal ay saxiixeen bishii August 2024.

Qaahira ayaa markii dambe hub iyo qalab militari u dirtay Soomaaliya, arrintaas oo Itoobiya ay ka muujisay walaac, iyadoo sheegtay in hubkaasi uu sii kicin karo xiisadaha gobolka.

Masar ayaa sidoo kale oggolaatay inay ciidamo ku biiriso howlgalka Midowga Afrika ee Taageerada iyo Xasilinta Soomaaliya, ee AUSSOM.

 

Abdelatty ayaa sheegay in Masar ay go’aankaas gaartay kadib codsi uga yimid dowladda Soomaaliya iyo oggolaansho ay bixiyeen Golaha Nabadda iyo Ammaanka ee Midowga Afrika.

Dowladda Soomaaliya ayaa ku adkeysatay inay xaq u leedahay inay go’aamiso dowladaha ciidamadoodu ka qeyb qaadanayaan howlgalka, kaas oo ciidamada Soomaaliya ka taageera dagaalka ka dhanka ah kooxda Al-Shabaab.

Maqaalka Al Jazeera ayaa ku dooday in Qaahira ay hammiga badeed ee Itoobiya u aragto qeyb ka mid ah loollan ballaaran oo ka socda Soomaaliya, Geeska Afrika iyo Badda Cas.

 

Hase yeeshee, sheegashada ugu weyn ee ah in Itoobiya ay soo jeedisay in heshiiska biyo-xireenka lagu beddesho deked ama saldhig militari oo ay ka hesho Soomaaliya ama Eritrea ayaa ah arrin ku cusub xiisadda.